Wezwanie na policję lub do prokuratury w charakterze podejrzanego może budzić wiele obaw. Osoba, która po raz pierwszy uczestniczy w postępowaniu karnym, często nie wie, jakie pytania może usłyszeć, czy musi na nie odpowiadać, czy może odmówić składania wyjaśnień oraz czy podczas przesłuchania może towarzyszyć jej adwokat lub radca prawny.
Jak wygląda przesłuchanie podejrzanego? Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać poinformowany o treści zarzutów oraz swoich prawach. Może składać wyjaśnienia, odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo odmówić składania wyjaśnień w całości. Ma również prawo korzystać z pomocy obrońcy. To bardzo istotne, ponieważ wyjaśnienia złożone na tym etapie mogą mieć znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania.
Kim jest podejrzany w postępowaniu karnym?
W języku potocznym podejrzanym często nazywa się każdą osobę, którą organy ścigania podejrzewają o popełnienie przestępstwa. W postępowaniu karnym określenie to ma jednak konkretne znaczenie.
Zgodnie z Kodeksem postępowania karnego za podejrzanego uważa się osobę, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której – bez wydawania takiego postanowienia – postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.
Ma to ogromne znaczenie, ponieważ podejrzany jest stroną postępowania przygotowawczego i przysługują mu określone uprawnienia procesowe.
Nie należy mylić podejrzanego z osobą podejrzaną. To drugie określenie może dotyczyć osoby znajdującej się w kręgu zainteresowania organów ścigania, której formalnie nie przedstawiono jeszcze zarzutów.
Co dzieje się przed pierwszym przesłuchaniem?
Przed przystąpieniem do przesłuchania podejrzany powinien wiedzieć, o jaki czyn jest podejrzewany.
Co do zasady w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów wskazuje się osobę podejrzanego, dokładne określenie zarzucanego czynu oraz jego kwalifikację prawną.
Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany otrzymuje również pouczenie o przysługujących mu prawach i obowiązkach.
Nie jest to jedynie formalność. Warto dokładnie przeczytać pouczenie i w razie wątpliwości poprosić o wyjaśnienie niezrozumiałych kwestii.
Czy podejrzany musi odpowiadać na pytania?
Nie. Jednym z podstawowych praw podejrzanego jest możliwość odmowy składania wyjaśnień.
Podejrzany może również zdecydować, że będzie składał wyjaśnienia, ale odmówi odpowiedzi na konkretne pytania.
Co szczególnie ważne, nie musi podawać przyczyny swojej odmowy.
Oznacza to, że może przykładowo opisać określone okoliczności zdarzenia, a następnie odmówić odpowiedzi na pytanie prokuratora, policjanta lub innej osoby uprawnionej do udziału w przesłuchaniu.
Prawo do milczenia stanowi jeden z podstawowych elementów prawa do obrony.
Czy odmowa składania wyjaśnień oznacza przyznanie się do winy?
Nie. Skorzystanie z prawa do odmowy składania wyjaśnień nie jest równoznaczne z przyznaniem się do popełnienia zarzucanego czynu.
Podejrzany może uznać, że przed przedstawieniem swojej wersji wydarzeń chce skonsultować się z obrońcą albo zapoznać się z materiałem dostępnym na danym etapie postępowania.
Samo milczenie nie powinno być traktowane jako oświadczenie: „jestem winny”.
Podejrzany może również zmienić swoją decyzję w toku postępowania i złożyć wyjaśnienia później.
Jak wygląda samo przesłuchanie podejrzanego?
Po wykonaniu czynności formalnych rozpoczyna się właściwe przesłuchanie.
Podejrzany może zostać poproszony o odniesienie się do przedstawionego zarzutu oraz opisanie swojej wersji wydarzeń. Jeżeli zdecyduje się składać wyjaśnienia, powinien mieć możliwość swobodnego wypowiedzenia się w granicach dotyczących danej czynności.
Następnie mogą być zadawane pytania zmierzające do wyjaśnienia szczegółów sprawy, np. dotyczące miejsca i czasu zdarzenia, osób uczestniczących w określonych wydarzeniach, relacji między nimi czy innych okoliczności mających znaczenie dla postępowania.
Podejrzany nie ma jednak obowiązku odpowiadania na każde pytanie.
Czy podejrzany musi przyznać się albo nie przyznać do winy?
Podczas przesłuchania często pojawia się pytanie o stosunek podejrzanego do przedstawionego zarzutu.
Podejrzany może przyznać się do zarzucanego czynu, nie przyznać się albo skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień.
Samo przyznanie się nie oznacza automatycznie zakończenia sprawy ani zwolnienia organów procesowych z obowiązku oceny materiału dowodowego.
Podobnie nieprzyznanie się nie powoduje automatycznie, że postępowanie zostanie umorzone. O wyniku sprawy decyduje całokształt zgromadzonych dowodów.
Czy podczas przesłuchania może być obecny adwokat?
Podejrzany ma prawo do korzystania z pomocy obrońcy, którym w postępowaniu karnym może być adwokat lub radca prawny uprawniony do występowania w tej roli.
Na żądanie podejrzanego należy umożliwić mu przesłuchanie z udziałem ustanowionego obrońcy. Przepisy przewidują jednak, że niestawiennictwo obrońcy na wyznaczony termin nie zawsze uniemożliwia przeprowadzenie przesłuchania.
Pomoc obrońcy może mieć szczególne znaczenie przed pierwszym przesłuchaniem. Podejrzany często nie zna jeszcze procedury i może nie zdawać sobie sprawy z konsekwencji określonych wypowiedzi.
Obrońca może wyjaśnić sytuację procesową, omówić przysługujące prawa oraz uczestniczyć w czynności w zakresie przewidzianym przez przepisy.
Czy podejrzany może najpierw porozmawiać z obrońcą?
Prawo do kontaktu z obrońcą jest jednym z istotnych elementów prawa do obrony.
Szczególne znaczenie ma to w przypadku osoby zatrzymanej. Zatrzymany ma prawo niezwłocznie nawiązać w dostępnej formie kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednio z nim rozmawiać.
Jeżeli osoba nie rozumie swojej sytuacji prawnej albo zarzut dotyczy poważnego przestępstwa, konsultacja przed złożeniem szczegółowych wyjaśnień może mieć istotne znaczenie dla dalszego postępowania.
Czy policjant może zmusić podejrzanego do odpowiedzi?
Nie można zmusić podejrzanego do złożenia wyjaśnień poprzez stosowanie przymusu lub bezprawnej groźby.
Kodeks postępowania karnego zabrania wpływania na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej. Niedopuszczalne jest również stosowanie hipnozy oraz środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne albo mających na celu kontrolowanie nieświadomych reakcji organizmu w związku z przesłuchaniem.
Wyjaśnienia uzyskane w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu.
Nie oznacza to oczywiście, że przesłuchanie nie może być stanowcze lub obejmować trudnych pytań. Granicą są jednak metody niedopuszczalne przez prawo.
Czy podejrzany może kłamać podczas przesłuchania?
Sytuacja podejrzanego różni się od sytuacji świadka.
Świadek co do zasady ma obowiązek mówić prawdę i może ponosić odpowiedzialność karną za fałszywe zeznania w przypadkach przewidzianych prawem. Podejrzany korzysta natomiast z prawa do obrony i nie składa zeznań pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania tak jak świadek.
Nie oznacza to jednak, że każda forma działania podejrzanego jest prawnie obojętna. Podejmowanie dodatkowych zachowań w celu fałszowania dowodów, bezpodstawnego oskarżania innej osoby czy popełnienia innego czynu zabronionego może prowadzić do odrębnych konsekwencji.
Z praktycznego punktu widzenia należy też pamiętać, że niespójne lub łatwe do podważenia wyjaśnienia mogą wpływać na ocenę wiarygodności przedstawianej wersji wydarzeń.
Czy przesłuchanie jest nagrywane?
Z przesłuchania sporządzany jest protokół. W określonych sytuacjach czynność może być również utrwalana za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk.
Protokół ma istotne znaczenie, ponieważ dokumentuje przebieg czynności i treść złożonych wyjaśnień.
Przed podpisaniem protokołu należy go dokładnie przeczytać. Jeżeli podejrzany zauważy, że jego wypowiedź została zapisana nieprecyzyjnie, pominięto istotny fragment albo zapis zmienia sens wypowiedzi, powinien zgłosić odpowiednie zastrzeżenia.
Nie warto podpisywać dokumentu bez wcześniejszego zapoznania się z jego treścią.
Czy można poprawić protokół przed podpisaniem?
Jeżeli treść protokołu nie odpowiada przebiegowi przesłuchania, należy zgłosić to przed jego podpisaniem.
Osoba uczestnicząca w czynności może zgłaszać zarzuty dotyczące treści protokołu oraz żądać odpowiedniego odnotowania kwestii istotnych z jej punktu widzenia.
Jest to ważne, ponieważ do treści pierwszych wyjaśnień organy procesowe mogą wracać na kolejnych etapach postępowania.
Co, jeśli później podejrzany zmieni wyjaśnienia?
Podejrzany może w późniejszym etapie postępowania przedstawiać inne wyjaśnienia, uzupełniać wcześniejsze wypowiedzi albo korzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień.
Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze wyjaśnienia po prostu znikają z akt.
Jeżeli pomiędzy kolejnymi wypowiedziami występują istotne różnice, mogą one wymagać wyjaśnienia i być oceniane razem z pozostałym materiałem dowodowym.
Dlatego pierwszego przesłuchania nie należy traktować jako nieformalnej rozmowy z policjantem czy prokuratorem.
Podejrzany a świadek – podstawowe różnice
To bardzo ważne rozróżnienie.
Podejrzany jest osobą, której przedstawiono zarzut popełnienia czynu zabronionego i korzysta z prawa do obrony. Może odmówić składania wyjaśnień oraz odpowiedzi na poszczególne pytania bez obowiązku uzasadniania swojej decyzji.
Świadek znajduje się w innej sytuacji procesowej. Co do zasady ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania, choć przepisy przewidują przypadki prawa do odmowy zeznań lub odpowiedzi na konkretne pytanie.
Dlatego przed przesłuchaniem warto upewnić się, w jakim charakterze dana osoba została wezwana.
Co zabrać ze sobą na przesłuchanie?
Przede wszystkim należy dokładnie przeczytać otrzymane wezwanie. Znajdują się na nim informacje dotyczące organu prowadzącego sprawę, miejsca i terminu stawiennictwa oraz charakteru, w jakim dana osoba została wezwana.
Warto mieć przy sobie dokument pozwalający potwierdzić tożsamość oraz samo wezwanie. Jeżeli w sprawie ustanowiono obrońcę, dobrze wcześniej ustalić z nim sposób udziału w czynności.
Nie należy natomiast przygotowywać spontanicznie rozbudowanej wersji wydarzeń wyłącznie po to, aby „mieć coś do powiedzenia”. Podejrzany ma prawo zdecydować, czy i w jakim zakresie chce składać wyjaśnienia.
Czy niestawienie się na przesłuchanie rozwiązuje problem?
Ignorowanie wezwania nie jest dobrym rozwiązaniem.
Jeżeli podejrzany został prawidłowo wezwany, powinien zastosować się do obowiązków wynikających z wezwania. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może prowadzić do zastosowania środków przewidzianych w Kodeksie postępowania karnego, w tym przymusowego doprowadzenia w odpowiednich okolicznościach.
Jeżeli istnieje rzeczywista przeszkoda uniemożliwiająca stawienie się w wyznaczonym terminie, należy odpowiednio wcześnie skontaktować się z organem prowadzącym postępowanie i usprawiedliwić nieobecność w wymagany sposób.
Co dzieje się po przesłuchaniu?
Przesłuchanie podejrzanego zazwyczaj jest jednym z elementów postępowania przygotowawczego, a nie jego zakończeniem.
Policja lub prokuratura mogą następnie przeprowadzać kolejne czynności dowodowe, przesłuchiwać świadków, uzyskiwać dokumenty, zabezpieczać nagrania, powoływać biegłych czy wykonywać inne czynności niezbędne do wyjaśnienia sprawy.
W zależności od zgromadzonego materiału postępowanie może zakończyć się między innymi umorzeniem albo skierowaniem aktu oskarżenia do sądu. Możliwa jest również zmiana lub uzupełnienie przedstawionych zarzutów, jeżeli pojawią się ku temu podstawy.
Jak wygląda przesłuchanie podejrzanego? Podsumowanie
Przesłuchanie podejrzanego jest formalną czynnością procesową i może mieć duże znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania karnego. Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien poznać treść zarzutu oraz zostać pouczony o swoich prawach.
Najważniejsze jest to, że podejrzany nie ma obowiązku składania wyjaśnień ani odpowiadania na poszczególne pytania. Może również korzystać z pomocy obrońcy. Skorzystanie z prawa do milczenia nie jest równoznaczne z przyznaniem się do winy.
Jeżeli podejrzany zdecyduje się złożyć wyjaśnienia, ich treść zostanie utrwalona w protokole i może być wykorzystywana w dalszym postępowaniu. Dlatego przed podpisaniem dokumentu należy dokładnie sprawdzić, czy prawidłowo odzwierciedla przebieg przesłuchania.
Pierwszego przesłuchania nie należy traktować jak zwykłej rozmowy. Szczególnie w poważniejszych lub skomplikowanych sprawach warto przed podjęciem decyzji o składaniu szczegółowych wyjaśnień znać swoją sytuację procesową oraz przysługujące prawa.
