Rozstanie rodziców nie oznacza zakończenia relacji dziecka z jednym z nich. Jeżeli dziecko mieszka na stałe z matką albo ojcem, drugi rodzic co do zasady nadal ma prawo i obowiązek utrzymywania z nim kontaktów. Najlepszym rozwiązaniem jest samodzielne ustalenie przez rodziców zasad spotkań. Problem pojawia się wtedy, gdy osiągnięcie porozumienia nie jest możliwe. W takiej sytuacji sposób kontaktowania się z dzieckiem może określić sąd.
Jak sąd ustala kontakty z dzieckiem? Nie istnieje jeden harmonogram stosowany we wszystkich sprawach. Sąd powinien każdorazowo uwzględnić sytuację konkretnej rodziny, a podstawowym kryterium jest dobro dziecka. Znaczenie mogą mieć między innymi wiek dziecka, jego potrzeby, dotychczasowe relacje z rodzicami, miejsce zamieszkania, obowiązki szkolne oraz możliwość zapewnienia mu bezpieczeństwa i stabilności.
Czym są kontakty z dzieckiem?
Zgodnie z art. 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Kontakty obejmują nie tylko osobiste spotkania, ale również odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, bezpośrednie rozmowy, korespondencję oraz komunikowanie się na odległość, w tym za pomocą środków elektronicznych.
Ma to istotne znaczenie, ponieważ kontakty z dzieckiem i władza rodzicielska nie są tym samym. Samo ograniczenie, a nawet pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie zakazu kontaktowania się z dzieckiem. Ograniczenie albo zakaz kontaktów wymaga odrębnej podstawy związanej przede wszystkim z ochroną dobra dziecka.
Kiedy sąd ustala kontakty z dzieckiem?
Jeżeli dziecko stale przebywa u jednego z rodziców, rodzice powinni przede wszystkim spróbować wspólnie określić sposób utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem. Przy ustalaniu zasad powinni kierować się dobrem dziecka i uwzględniać jego rozsądne życzenia.
Dopiero gdy porozumienie nie jest możliwe, sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy. Wynika to wprost z art. 113¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Do sądu można zwrócić się nie tylko wtedy, gdy kontakty nigdy wcześniej nie zostały formalnie ustalone. Możliwe jest również wystąpienie o zmianę dotychczasowych zasad kontaktów, jeżeli zmieniła się sytuacja dziecka lub rodziców. Przykładem może być rozpoczęcie przez dziecko szkoły, przeprowadzka, zmiana godzin pracy rodzica albo potrzeba dostosowania częstotliwości spotkań do wieku dziecka.
Jak sąd ustala kontakty z dzieckiem?
Najważniejszym kryterium jest dobro dziecka. Postępowanie nie powinno służyć rozstrzygnięciu, który rodzic „wygra” spór. Zadaniem sądu jest określenie takich zasad kontaktowania się z dzieckiem, które w konkretnych okolicznościach będą najlepiej odpowiadały jego potrzebom.
Sąd bierze pod uwagę całokształt sytuacji rodzinnej. Znaczenie może mieć dotychczasowa więź dziecka z rodzicem, jego wiek i stopień rozwoju, stan emocjonalny, codzienny rytm dnia, szkoła lub przedszkole, zajęcia dodatkowe, odległość między miejscami zamieszkania rodziców oraz ich rzeczywiste możliwości sprawowania opieki.
Istotna może być również dotychczasowa postawa rodziców. Sąd ocenia sytuację przede wszystkim z perspektywy dziecka, dlatego konflikt pomiędzy dorosłymi nie powinien sam w sobie decydować o kształcie kontaktów.
Czy sąd bierze pod uwagę zdanie dziecka?
Zdanie dziecka może mieć znaczenie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje, że przy ustalaniu kontaktów należy brać pod uwagę rozsądne życzenia dziecka.
Nie oznacza to jednak, że dziecko samodzielnie decyduje, czy chce spotykać się z jednym z rodziców i jak często. Znaczenie jego stanowiska zależy między innymi od wieku, dojrzałości oraz możliwości zrozumienia sytuacji.
W praktyce im starsze i bardziej dojrzałe jest dziecko, tym większe znaczenie może mieć jego stanowisko. Sąd musi jednak ocenić je w kontekście całej sprawy i dobra małoletniego.
Jak może wyglądać harmonogram kontaktów?
Sąd może bardzo szczegółowo określić sposób wykonywania kontaktów. Rozstrzygnięcie może wskazywać konkretne dni tygodnia, godziny rozpoczęcia i zakończenia spotkania, zasady odbierania i odwożenia dziecka, a także sposób organizacji kontaktów podczas wakacji, ferii, świąt czy innych dni wolnych.
Przykładowo kontakty mogą zostać ustalone w co drugi weekend od piątku po zajęciach szkolnych do niedzielnego wieczoru oraz w określony dzień w tygodniu. Osobno mogą zostać określone wakacje, ferie zimowe, święta Bożego Narodzenia, Wielkanoc, urodziny dziecka czy Dzień Matki i Dzień Ojca.
Nie istnieje jednak zasada, zgodnie z którą drugi rodzic zawsze otrzymuje kontakty „co drugi weekend”. Harmonogram powinien zostać dopasowany do indywidualnej sytuacji dziecka.
Czy kontakty mogą obejmować nocowanie u drugiego rodzica?
Tak. Sąd może ustalić kontakty w taki sposób, aby dziecko nocowało u rodzica, z którym na co dzień nie mieszka. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu jako jedną z form kontaktu.
Decyzja dotycząca nocowania zależy jednak od okoliczności konkretnej sprawy. Znaczenie może mieć między innymi wiek dziecka, więź z rodzicem, dotychczasowy sposób sprawowania opieki oraz warunki, jakie rodzic może zapewnić podczas pobytu dziecka.
W przypadku bardzo małych dzieci albo sytuacji, w której więź z rodzicem dopiero jest odbudowywana, sąd może początkowo zdecydować o krótszych spotkaniach, a następnie stopniowo je rozszerzać.
Czy sąd może ograniczyć kontakty z dzieckiem?
Tak. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może ograniczyć kontakty. Przepisy pozwalają między innymi zakazać zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, zezwolić na spotkania wyłącznie w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego albo innej wskazanej osoby, a także ograniczyć kontakty do określonych sposobów komunikowania się na odległość.
Takie rozwiązania mogą zostać zastosowane, jeżeli swobodne kontakty mogłyby zagrażać dobru dziecka.
W szczególnie poważnych przypadkach możliwy jest również całkowity zakaz kontaktów. Zgodnie z art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd zakaże utrzymywania kontaktów, jeżeli poważnie zagrażają one dobru dziecka lub je naruszają.
Czy sąd może nakazać kontakty w obecności kuratora?
Tak. Jednym ze sposobów ograniczenia kontaktów jest ustalenie, że spotkania będą odbywały się wyłącznie w obecności kuratora sądowego, drugiego rodzica, opiekuna albo innej osoby wskazanej przez sąd.
Rozwiązanie takie może być stosowane wtedy, gdy bezpośredni i nieskrępowany kontakt budzi uzasadnione obawy z punktu widzenia dobra dziecka. Nie powinno być jednak traktowane jako sposób karania rodzica – jego celem jest zapewnienie dziecku odpowiednich warunków spotkania.
Jakie dowody mogą mieć znaczenie w sprawie o kontakty?
W sprawach rodzinnych sąd powinien ustalić rzeczywistą sytuację dziecka. Znaczenie mogą mieć wyjaśnienia rodziców, dokumenty, zeznania świadków oraz inne dowody odnoszące się do relacji dziecka z rodzicami i warunków sprawowania opieki.
W bardziej konfliktowych albo skomplikowanych sprawach szczególnego znaczenia może nabrać ocena sytuacji rodzinnej dokonana przy udziale specjalistów. Sąd może również zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w tym skierować ich do placówki lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem albo inną odpowiednią pomocą. Taką możliwość przewiduje art. 113⁴ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Czy rodzice mogą zawrzeć porozumienie bez walki w sądzie?
Tak. W sprawach dotyczących dzieci porozumienie rodziców jest szczególnie istotne. Jeżeli są w stanie samodzielnie uzgodnić harmonogram odpowiadający dobru dziecka, konflikt sądowy może okazać się zbędny albo znacznie ograniczony.
Możliwe jest również skorzystanie z mediacji. Ugoda zawarta przed mediatorem po zatwierdzeniu przez sąd uzyskuje moc prawną ugody zawartej przed sądem.
Porozumienie powinno być możliwie precyzyjne. Warto ustalić nie tylko częstotliwość spotkań, ale także godziny odbioru i powrotu dziecka, wakacje, ferie, święta oraz sposób postępowania w sytuacji choroby dziecka lub konieczności przełożenia spotkania.
Czy raz ustalone kontakty można później zmienić?
Tak. Orzeczenie dotyczące kontaktów nie musi obowiązywać w niezmienionej formie aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.
Zgodnie z art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.
Jest to szczególnie ważne, ponieważ potrzeby kilkuletniego dziecka mogą być zupełnie inne niż potrzeby nastolatka. Zmiana szkoły, przeprowadzka jednego z rodziców, nowe obowiązki dziecka czy zmiana relacji rodzinnych mogą uzasadniać ponowne uregulowanie kontaktów.
Czy dziadkowie mogą domagać się kontaktów z wnukiem?
Tak. Przepisy dotyczące kontaktów stosuje się odpowiednio również do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, jeżeli przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem. Wynika to z art. 113⁶ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Oznacza to, że w określonych sytuacjach również dziadkowie mogą zwrócić się do sądu o uregulowanie kontaktów z wnukiem. Także w tym przypadku najważniejszym kryterium pozostaje dobro dziecka.
Jak sąd ustala kontakty z dzieckiem – podsumowanie
Sąd nie powinien ustalać kontaktów według jednego, automatycznego schematu. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny, a nadrzędnym kryterium jest dobro dziecka. Pod uwagę mogą zostać wzięte jego wiek, potrzeby, dotychczasowe relacje z rodzicami, codzienne obowiązki, miejsce zamieszkania oraz możliwość zapewnienia mu stabilnych i bezpiecznych warunków.
Kontakty mogą obejmować zarówno zwykłe spotkania, jak i weekendy z nocowaniem, wakacje, ferie, święta czy rozmowy telefoniczne i internetowe. Jeżeli jednak wymaga tego sytuacja dziecka, sąd może wprowadzić ograniczenia, zarządzić spotkania w obecności określonej osoby, a w najpoważniejszych przypadkach zakazać kontaktów.
Warto pamiętać, że prawo do kontaktów jest przede wszystkim elementem relacji dziecka z rodzicem, a spór między dorosłymi nie powinien przesłaniać potrzeb małoletniego. Jeżeli rodzice są w stanie osiągnąć porozumienie, mogą również skorzystać z mediacji i wypracować rozwiązanie dostosowane do swojej sytuacji rodzinnej.
